Polskie tańce narodowe: nazwy i muzyka

Which dance is which

Jeśli chcesz je tylko rozpoznać, wystarczy po jednej wskazówce do każdego. To pięć tańców, które większość źródeł uznaje za polskie tańce narodowe — niezależnie od tego, czy spotkasz je w sali balowej, filharmonii czy restauracji. Ich nazwy różnią się między językami, dlatego po francusku lub angielsku możesz spotkać się z polonaise, mazurka czy cracovienne. Polka, często z nimi mylona, nie należy do tej piątki. Oto jednolinijkowy test dla każdego z nich.

• Polonez: pary kroczą w procesji, w metrum trójdzielnym
• Kujawiak: wolny, w tonacji molowej, z przeciągniętym, elastycznym pulsem
• Mazur: żywiołowy, z mocnym akcentem na drugiej lub trzeciej części taktu
• Krakowiak: jedyny w metrum dwudzielnym, szybki i synkopowany
• Oberek: najszybszy, z nieustannym wirowaniem, podnoszeniami i podskokami

Polonez: taniec kroczony

Polonez jest w metrum 3/4. Powstał jako taniec kroczony na weselach, odnotowany już w XV wieku pod nazwami takimi jak chodzony, co oznacza taniec do chodzenia. W XVII wieku cieszył się popularnością wśród arystokracji i dotarł na dwór francuski. Pary maszerują w rytmie w pochodzie, prowadzone przez pierwszą parę. Tradycyjnie otwiera bale, studniówki i obchody Nowego Roku. UNESCO wpisało poloneza na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego 5 grudnia 2023 roku.

Mazur: akcenty w nieoczekiwanych miejscach

Mazur ma korzenie na Mazowszu i był znany w Polsce już w XV wieku. W XVII stuleciu stał się popularnym tańcem dworskim. Jest w metrum 3/4 lub 3/8 i opisywany jako żywy i dynamiczny, z akcentem przypadającym na drugą lub trzecią miarę. Prowadzący taniec nazywany jest wodzirejem. Poza Polską nazwa przybrała formę mazurka, a Chopin zaczął komponować mazurki w 1824 roku, czerpiąc z mazura, kujawiaka i oberka. Wiejski taniec zwany mazurekiem wywodzi się z mazura.

Kujawiak: wolny i tęskny

Kujawiak pochodzi z Kujaw, w centralnej Polsce. Jego nazwa pojawiła się po raz pierwszy w 1827 roku, a według badaczy rozwinął się z mazura między 1750 a 1830 rokiem. Jest w metrum trójdzielnym, zazwyczaj w tonacji molowej, co nadaje mu sentymentalne, melancholijne brzmienie. Muzycy często rozciągają takty, przez co tempo się ugina i sprawia wrażenie swobodnego. To uginanie, zwane rubato, jest najszybszym sposobem odróżnienia go od mazura. Suity taneczne niekiedy łączą kujawiaka, mazura i oberka.

Krakowiak: ten nazwany od Krakowa

Krakowiak pochodzi z Krakowa i Małopolski. Jest szybki, synkopowany i w metrum dwudzielnym, co czyni go wyjątkiem wśród tych pięciu. Prowadzący tancerz śpiewa i wywołuje kroki, a pary poruszają się w rzędzie, a następnie w kole. Jego strój, z rogatywką ozdobioną pawimi piórami, stał się najbardziej rozpoznawalnym polskim strojem ludowym. W XIX wieku taniec dotarł do sal balowych w Wiedniu jako Krakauer, a w Paryżu jako Cracovienne, a Chopin napisał koncertowe Rondo à la Krakowiak w 1828 roku.

Oberek: najszybszy z pięciu

Oberek jest w metrum trójdzielnym i jest najszybszy z pięciu. Jego nazwa pochodzi od polskiego słowa obracać się. Taniec opiera się na szybkich krokach, nieustannych obrotach, podnoszeniach i skokach, a zależy od tego, jak dobrze każdy tancerz potrafi wirować w szybkim tempie. Grały go wiejskie kapele w centralnej Polsce, z prowadzącymi skrzypcami. Dzieli niektóre kroki z mazurem. Ponieważ nic nie jest szybsze, sprawdza się jako finał programu, choć dany występ nie musi kończyć się w ten sposób.

Dlaczego te pięć nazywa się narodowymi

Tańczył je niemal każdy region Polski, dlatego stały się narodowe, a nie regionalne. Gdy armie Napoleona rozlały się po Europie Środkowej i Wschodniej, francuscy arystokraci naśladowali tańce chłopskie i dodawali elementy baletu, a tańce trafiły do sal balowych. Chopin, który często sięgał po materiał ludowy, pomógł roznieść polską muzykę ludową za granicę. Polonez ma też wymiar polityczny: w XIX wieku, gdy Polski nie było już na mapie, taniec ten pomagał podtrzymywać polską kulturę przy życiu. Dziś tańce te wykonuje się głównie podczas wielkich wydarzeń, w święta i w miejscach skierowanych do odwiedzających. Profesjonalne zespoły, takie jak Mazowsze i Zespół Pieśni i Tańca Śląsk, podtrzymują tę tradycję.

Posłuchaj ich przed wyjazdem

Chopin to najłatwiejszy sposób, by usłyszeć to wszystko u siebie. Jego polonezy są najlepiej znane w muzyce klasycznej, a mazurki zaczął pisać w 1824 roku i tworzył je aż do śmierci w 1849 roku. Napisał także koncertowe Rondo à la Krakowiak, opublikowane jako Op. 14, a ostatnia część jego I Koncertu fortepianowego mocno czerpie z krakowiaka. To utwory koncertowe, nie muzyka taneczna, więc trudniej wystukiwać je nogą. Wciąż jednak pokazują rytmy: kroczący puls, nietypowe akcenty i sprężystość.

Hearing the difference

Nie trzeba umieć czytać nut, by je rozróżnić. Policz uderzenia: krakowiak jest jedynym w metrum dwudzielnym, podczas gdy polonez, mazur, kujawiak i oberek są w metrum trójdzielnym. Wśród trójdzielnych słuchaj tempa i charakteru. Polonez kroczy równym krokiem. Kujawiak zwalnia i się kołysze. Mazur stawia akcent na uderzeniu, którego się nie spodziewasz. Oberek pędzi naprzód i wciąż wiruje. W wiejskiej kapeli zwykle prowadzą skrzypce, a pod nimi grają pozostałe instrumenty.

Co może pokazać wieczór folklorystyczny

Karczma, która organizuje krakowski wieczór folklorystyczny, opisuje tradycyjną polską muzykę, pieśni i tańce w wykonaniu krakowskiego zespołu ludowego. Nie publikuje programu, więc nie licz na zobaczenie wszystkich pięciu tańców ani w ustalonej kolejności. Jeśli zespół pochodzi z Krakowa, krakowiak jest naturalnym wyborem, ale to przypuszczenie, nie obietnica. Traktuj ten przewodnik jako sposób na nazwanie tego, co widzisz, a terminy i informacje o autokarze znajdziesz w przewodniku rezerwacyjnym.

Czytaj dalej: Bilety na pokaz folkloru w Krakowie: jak rezerwować

Dla kogo to nie jest

Jeśli chcesz wziąć lekcję tańca, wieczór z kolacją nie jest odpowiednim miejscem, bo taniec jest częścią wieczoru zbudowanego wokół posiłku. Jeśli chcesz zobaczyć wszystkie pięć tańców w ustalonej kolejności, żadne znalezione przez nas źródło tego nie obiecuje w przypadku tego pokazu. A jeśli chcesz występu w sali koncertowej z drukowanym programem, wieczory folklorystyczne w karczmie to inny rodzaj wieczoru. Na wieczór wyłącznie z tańcem szukaj raczej koncertu zespołu ludowego niż pokazu z kolacją.